De Joodse begraafplaats van Edam

De Joodse begraafplaats van Edam

Initiatief om 18e eeuwse begraafplaats Oorgat passender aanzien te geven

Op de kop van het Oorgat, aan de Klundert, ligt een grasveldje met een haag er omheen.
Het vraagt enige oplettendheid van de voorbijganger om de weinige verspreide grafstenen te onderscheiden en te zien dat er Hebreeuwse letters op staan. Er ligt ook een platte gedenksteen achter de haag, om die te lezen moet de passant zich ver vooroverbuigen en dan blijken de namen onleesbaar, de verf is weggespoeld.
Geen bord of teken biedt informatie.

In de Stadskrant verschijnt de komende weken een aantal kleine artikelen over deze plek, de Joodse begraafplaats van Edam. Dit naar aanleiding van een plan om de begraafplaats een passender aanzien te geven en van informatie te voorzien.

Twee zeer verschillende verhalen die er op dat kleine stukje land zullen worden verteld en verduidelijkt.

Twéé verhalen?
Ja, twee verhalen.

Het eerste verhaal geeft een mooie inkijk op hoe in Edam in vorige eeuwen Nederlands-Hervormden, katholieken, gereformeerden, lutheranen, doopsgezinden, anders- en niet-gelovigen en ook joden, vreedzaam met elkaar leefden. We spreken over de 18e en 19e eeuw.
De Joden waren nieuwkomers, vreemdelingen, je zou kunnen zeggen economische vluchtelingen, uit Duitsland en verder weg. 

Helemaal welkom waren ze niet, als hun handel als bedreigend werd ervaren door andere kooplieden werden ze weer weggestuurd.
Maar de meesten kregen wel toestemming tot vestiging.
Eerst een paar en later zo veel dat ze een eigen joodse gemeente oprichtten, hun eigen sfeer, hun eigen gebruiken en hun eigen ruzies Edam binnen brachten. En later werd er ook een eigen schooltje gesticht en een ritueel bad, “mikwe”, aangelegd.
In 1791 werd een “zeker agtervertrek op het Noorderagterom” verbouwd tot synagoge

In 1840 werden er 15 families met totaal 91 joden, aangeduid als “Israëlieten” op een bevolking van ruim vijf duizend Edammers geteld. Meer zijn het er nooit geworden.

De Joden zijn hier naar toe gekomen om een bestaan op te bouwen, dat lukte niet meer in de landen waar ze vandaan kwamen. Ze hebben hier geleefd en zijn hier gestorven.
Op het veldje aan het Oorgat liggen meer dan twee honderd graven, veel en veel meer dus dan nu zichtbaar is aan de veertien zerken die er nog staan.

De industrialisatie bracht elders werkgelegenheid en maakte veel van de beroepen van de Joden in Edam overbodig. Ze trokken verder.
In 1887 sloot Isaac Berlijn de synagoge af, het gebouw werd verkocht en gesloopt. Einde Joodse gemeente van Edam.

En langzamerhand is alles verdwenen dat aan hun samenleving herinnerde. Het mikwe, kwam nog bij een verbouwing in de Grote Kerkstraat  in 1976 te voorschijn en is bij die verbouwing met beton overgoten.
Het enige dat zichtbaar is van de geschiedenis van de Joodse gemeente is de begraafplaats.

Het tweede verhaal is niet vreedzaam. Duitsland dertiger jaren van de vorige eeuw. Hitler. Joden mochten niet meer in de tram, moesten verhuizen, werden in elkaar geslagen.
Velen vluchtten naar ons land. In de Eerste Wereldoorlog was Nederland neutraal gebleven en ze hoopten dat dat weer zo zou zijn. Niet dus.

De onleesbare gedenkplaat met hun namen en aan de overkant het beeld van Rachel die haar kinderen beweent vertellen hoe ze zijn opgepakt, op transport zijn gesteld en vermoord. Niet te bevatten en wel waar.
Mick Nolte

 




BASE-it Computers De Boer Accountants Harmonie Kapper Sjoerd Lux Photograpy Cor Kes Ronald Schot Smits Web Stadskrant adverteren Uitgeverij De Stad Hotel Restaurant De Fortuna schoonmaak & opruimbedrijf HARRIE
Facebook